Слика. Официјалниот портрет на царот Меиџи од 1873 година.
Кога во 2016 година менаџерскиот тим на јапонската компанија „Акаги Њугјо“ сними ТВ-реклама во која колективно и длабоко се поклонува пред нацијата, светот гледаше во неверување. Причината за ова јавно извинување беше покачувањето на цената на нивниот популарен детски сладолед за само 10 јени (околу 5 денари), и тоа по цели 25 години стагнација. Овој настан за првпат на пошироката јавност ѝ го откри јапонскиот деловен морал, кој е уникатен во неговата најчиста форма. Неколку години подоцна, слична реакција предизвика и компанијата „Јаокин“, која мораше официјално да се извини бидејќи го покачи цената на нивното култно пченкарно стапче за првпат по цели 43 години.
За западниот конзумеристички менталитет, ваквиот чин изгледа како непотребен театар или ПР-трик. Но, во етнолошката и социолошката матрица на Јапонија, зад овој длабок поклон не стои маркетинг стратегија, туку вековен кодекс на чест, срам и општествена одговорност кој ги дефинира темелите на она што денес го нарекуваме јапонскиот деловен морал.
Трговците на дното на феудалната скала
За да се разбере зошто современиот јапонски бизнисмен чувствува лична одговорност за буџетот на обичниот граѓанин, мора да се погледне во Едо периодот (1603–1868), време кога Јапонија беше строго изолирана феудална држава со ригидна социјална хиерархија позната како „Ши-но-ко-шо“.
На врвот беа самураите (воената класа), под нив земјоделците кои произведуваа храна, па занаетчиите, додека на самото дно на општествената скала беа позиционирани трговците. Феудалната филозофија сметаше дека трговците се паразити бидејќи не создаваат нова вредност со свои раце, туку само заработуваат од дистрибуција на туѓиот труд.
Бидејќи биле општествено стигматизирани, трговците во регионот Оми развиле сопствен, радикално строг етички кодекс за да ја оправдаат својата егзистенција и да добијат почит во заедницата. Така се родил концептот „Санпо Јоши“ (Тројно добро). Според ова правило, секоја зделка морала да исполни три услови: да биде добра за продавачот, добра за купувачот и добра за општеството. Доколку бизнисот остварувал профит кој на кој било начин ѝ штетел на заедницата или ја нарушувал социјалната хармонија, тој трговец бил соочен со јавен срам и целосен бојкот.
Меиџи преродба: Што всушност значи овој поим?
Клучниот етно-социолошки пресврт се случува на крајот на 19-тиот век, поточно за време на Меиџи преродбата (1868–1912). На јапонски јазик овој настан се нарекува „Меиџи Ишин“, што буквално означува „просветлена обнова“ или „голема национална реконструкција“.
Зборот реставрација (или преродба) се користи затоа што со овој историски пресврт била соборена воената диктатура на шогуните, кои владееле повеќе од 250 години, а вистинската политичка моќ и сопственоста над земјата официјално биле вратени во рацете на императорот. Новиот млад цар го избрал името Меиџи (Просветлено владеење) за својата нова ера.
Иако царот не менаџирал лично со секојдневната економија, тој станал врховниот морален суверен зад чие име се обединила нацијата. Наместо да го прифати суровиот западен индивидуализам, јапонската држава го контролирала капитализмот преку создавање на т.н. „Заибацу“ (Zaibatsu). Тоа биле гигантски приватни семејни конгломерати (како Mitsubishi, Mitsui, Sumitomo), кои добиле економски монопол од државата, но под услов верно да ѝ служат на нацијата и да го почитуваат државниот кодекс на честа.
Јапонскиот деловен морал низ призмата на Самурајскиот дух
Кога Јапонија нагло го укина феудализмот, класата на самураите беше законски укината. Овие поранешни елитни воини мораа да најдат нова улога во општеството. Наместо воени вештини, тие го насочија својот капацитет во економијата и станаа основачи и менаџери на првите модерни корпорации. Со себе во канцелариите го донесоа „Бушидо“ – самурајскиот кодекс на чест, дисциплина и лојалност, кој подоцна прерасна во јапонскиот деловен морал.
Така, во текот на 20-тиот век, кога јапонскиот капитализам го доживеа својот најголем економски процут, тој веќе беше длабоко кодиран со самурајска етика. Корпорацијата беше трансформирана во модерно „племе“ или семејство, каде директорот ја има улогата на заштитник кој е морално одговорен за сите.
Соживот наместо суров профит
Денешниот јапонски менаџмент сè уште функционира според терминот „Кјоеи“, што во превод значи симбиотски соживот. За разлика од деловните модели каде примарна цел е единствено максимизирање на профитната маржа, нивната култура верува дека компанијата е само наемник на заедницата.
Јавниот поклон на менаџерите за покачување на цената на сладоледот е всушност модерен рефлекс на вековниот страв од губење на образот. Во нивната културна матрица, прекршувањето на довербата со заедницата или нејзиното економско оптоварување без сериозна причина се смета за апсолутен неуспех. Токму затоа, додека модерниот свет често го дефинира успехот исклучиво преку сурови бројки, јапонското економско чудо ни покажува дека долговечноста на еден бизнис зависи од неговиот капацитет да го негува јапонскиот деловен морал и да ја зачува сопствената чест и почит кон луѓето за кои постои.
Едноставно погледнете ја уште еднаш сликава подолу и се ќе ви биде јасно. А кај нас во МК е тоа е една сосема друга приказна за која може да продискутираме на нашата фејсбук страна.
