Дали некогаш сте се запрашале колку заработуваат пратениците кај нас во споредба со развиените европски земји? Одговорот на ова прашање открива огромен јаз во политичката култура и етика. Додека Скандинавците практикуваат радикална скромност, кај нас функционерските бенефиции честопати ги надминуваат сите реални економски стандарди.
Содржина на статијата
Споредба на привилегиите: Стокхолм наспроти Скопје
Споредба на привилегиите: Стокхолм наспроти Скопје
| Категорија | Шведска (Риксдаг) | Македонија (Собрание) |
|---|---|---|
| Однос на платата со просекот | Околу 1.5 до 1.7 пати поголема од националниот просек. | Околу 2.5 до 3 пати поголема од просечната плата во Македонија (по замрзнувањето на функционерските зголемувања). |
| Службени возила и асистенти | Немаат право на службени возила, приватни возачи или лични асистенти. | Користење на службени возила, возачи и партиски/државни соработници. |
| Секојдневен превоз | Јавен градски превоз со годишен билет обезбеден од државата. | Енормни патни трошоци за приватни возила (20% од цената на литар гориво по изминат километар). |
| Сместување за пратеници од внатрешноста | Државни студио апартмани (16–40 м²) каде самите чистат и перат во заеднички перални. | Месечен надоместок за закуп на стан од 400 евра плус 100 евра за режиски трошоци. |
| Дополнителни дневници (Комисии) | Не постојат дополнителни пари за учество во матични комисии. | Патни трошоци и дневници кои се врзуваат со присуство на комисиски седници. |
Кариерни политичари наспроти партиски ротации: Колку пати еден човек може да биде пратеник?
Законски гледано, и во Шведска и во Македонија не постои никакво уставно или законско ограничување за тоа колку пати едно исто лице може да биде избрано за пратеник. Сè додека политичката партија го кандидира на листите, а граѓаните гласаат, мандатот од 4 години може да се обновува неограничено. Сепак, политичката култура во двете земји создава две сосема различни реалности на терен:
- Во Македонија: Феноменот на „вечни пратеници“. Поради затворениот партиски систем и силната централизација кај нас, високите партиски кадри со децении ги узурпираат добитните места на изборните листи. Во македонското Собрание не е реткост да се видат пратеници со по 4, 5 или повеќе последователни мандати. Тоа создава класа на професионални политичари кои со години живеат исклучиво на државен буџет и високи привилегии.
- Во Шведска: Привремена должност и постојана смена. Во шведскиот Риксдаг флуктуацијата на луѓе е огромна. Скандинавската внатрепартиска демократија не дозволува поединци да „пуштат корени“ во парламентот. Пратеничката функција во Шведска се смета за привремена должност кон општеството, па пратениците ретко остануваат повеќе од 2 до 3 мандати. По завршувањето на мандатот, тие најнормално се враќаат на своите претходни професии – како учители, инженери или медицински работници.
Шведскиот модел: Пратениците како обични граѓани
Во Шведска, политиката не се смета за кариера за збогатување, туку за привремена должност кон општеството. Пратениците таму живеат како студенти – сместени во минијатурни функционални станови, самите си го купуваат и готват јадењето, па дури и хигиената во службениот простор ја одржуваат сами. Доколку сакаат да патуваат, тие се возат во истите автобуси и возови со своите гласачи. Ваквиот европски пример на политичка скромност покажува дека високите државни функции не мора да значат привилегии и службени возила.
Македонскиот парадокс: Милионски суми за патни трошоци
Од друга страна, македонските пратеници со години се во фокусот на јавноста поради енормните суми кои ги повлекуваат од буџетот. Податоците на Радио Слободна Европа и ревизиите редовно покажуваат дека за само една година, за патни трошоци на пратениците се трошат стотици илјади евра државни пари. Дополнителен скандал се случаите нотирани од Антикорупциската комисија, каде пратеници кои поседуваат станови во Скопје, истовремено наплатувале патни трошоци како да патуваат од внатрешноста секој ден.
Додека шведскиот систем е дизајниран да спречи каква било злоупотреба на народните пари, македонските регулативи оставаат простор за легално исцрпување на буџетот преку патарини, гориво и скапи закупнини во Скопје .
Историски корени на проблемот: Зошто македонските политичари се склони кон привилегии?
Додека во развиените европски земји пратеничкиот мандат се смета за привремена должност по која луѓето најнормално се враќаат на своите претходни професии, во Македонија со децении се соочуваме со феноменот на „вечни пратеници“ кои со години живеат исклучиво на државен буџет. Оваа длабока разлика во менталитетот има свои силни историски корени кои влечат потекло уште од наследството на социјалистичката „црвена буржоазија“, па сè до денешните заробени институции кои систематски ја штитат функционерската алчност. Во услови на сиромашна економија, кај нас се создаде деструктивен амбиент во кој законите се пишуваат со правни празнини, а поданичкиот менталитет дополнително овозможува политиката историски да стане најпрофитабилниот бизнис во државата.
Како успеавме да изградиме ваков систем и зошто сè уште недостига масовна граѓанска реакција за буџетските трошења?
