Вовед
Во историјата на Северна Америка малку домородни народи оставиле толку силен белег како Команчите. Во текот на XVIII и XIX век тие изградиле моќ што со децении ги загрижувала шпанските колонијални власти, мексиканската држава и подоцна Соединетите Американски Држави. Благодарение на својата извонредна вештина во јавање, лов и воена организација, тие станале доминантна сила на јужните Големи Прерии и воспоставиле контрола врз огромна територија што историчарите денес ја нарекуваат Команчерија (Comancheria).
Но, нивната приказна не започнува во бескрајните прерии на Тексас и Оклахома. За да разбереме како Команчите станале едно од највлијателните домородни општества во Северна Америка, треба да се вратиме неколку векови наназад, во подножјето на Карпестите Планини. Таму живееле нивните предци – народ чии потомци подоцна ќе тргнат на долг пат кон југ и ќе создадат нов идентитет.
Интересно е што тие себеси никогаш не се нарекувале Команчи. Во нивниот јазик користеле друго име – Nʉmʉnʉʉ (се изговара приближно „Нумуну“), што едноставно значи „народот“ или „луѓето“. Името „Команчи“ им било дадено од нивните соседи Ути, а подоцна било прифатено и од Шпанците. Во етнологијата, името што еден народ самиот го користи за себе се нарекува етноним, додека името што му го даваат други народи се нарекува егзоним.
Во овој серијал нема да се задржиме само на војните и легендите. Ќе се обидеме да откриеме кои навистина биле Команчите, како живееле, од каде потекнувале и како за релативно краток период станале најмоќната домородна сила на јужните Големи Прерии. Притоа ќе се потпираме на историски, етнолошки и антрополошки извори, а таму каде што научниците имаат различни мислења, ќе ги претставиме без да фаворизираме ниту едно од нив.
Од Шошоните до Нумуну – Што велат историчарите за потеклото на Команчите?
Иако денес Команчите се поврзуваат со бескрајните прерии на Тексас, Оклахома и Ново Мексико, повеќето историчари, антрополози и лингвисти сметаат дека нивните предци живееле многу подалеку на северозапад. Најприфатеното научно мислење е дека Команчите потекнуваат од народот Шошони, кој населувал делови од денешните сојузни држави Вајоминг, Ајдахо и западна Монтана.
Овој заклучок не се темели на една книга или една теорија. Напротив, тој произлегува од повеќе различни области на науката. Лингвистите забележале дека јазикот на Команчите е многу близок до јазикот на Шошоните. Антрополозите пронашле бројни сличности во нивните обичаи, начинот на живот и општествената организација, а историските записи укажуваат дека раздвојувањето најверојатно се случило кон крајот на XVII или почетокот на XVIII век.
Но, тоа не значи дека еден ден едноставно се појавил нов народ. Научниците сметаат дека процесот бил постепен и траел со генерации. Една група Шошони почнала да се движи кон југ, приспособувајќи се на новата околина и воспоставувајќи контакти со други домородни народи. Со текот на времето развила свој идентитет, свои политички сојузи и специфичен начин на живот. Така постепено се оформил народот што денес го знаеме како Команчи.
Токму затоа историчарите често зборуваат за етногенеза (процес на создавање и оформување на еден народ), а не за настан што се случил во една година или на едно место. Формирањето на Команчите било долг процес во кој миграцијата, природната средина и контактите со други заедници одиграле подеднакво важна улога.
Иако повеќето научници се согласуваат дека Команчите произлегле од Шошоните, не сите ги толкуваат причините за нивната преселба на ист начин. Дел сметаат дека главната причина била потрагата по нови ловишта богати со бизони, додека други нагласуваат дека врз движењето влијаеле и конкуренцијата со соседните народи, трговските патишта и постепените промени во животната средина. Најверојатно, како што често се случува во историјата, не постоела само една причина, туку повеќе фактори што се надоврзале еден на друг.
Она што речиси никој не го оспорува е дека оваа преселба го променила текот на нивната историја. Народот што некогаш живеел во подножјето на Карпестите Планини полека се приближувал кон просторот што подоцна ќе стане центар на неговата моќ. Но, во тој момент сè уште не биле прочуените коњаници што ќе ги запаметат европските доселеници. Најголемата пресвртница допрва требало да се случи.
Животот пред коњот – Команчите пред да станат господари на преријата
Денес е речиси невозможно да се замислат Команчите без коњи. Во филмовите, книгите и сликите тие секогаш се прикажани како извонредни јавачи што со голема брзина ги минуваат бескрајните прерии. Но, во најраниот период од нивната историја, предците на Команчите не поседувале коњи и живееле на сосема поинаков начин.
Како дел од шошонската заедница, тие населувале области во близина на Карпестите Планини, каде природата била многу поразлична од широките тревни рамнини на југ. Наместо постојано да се движат по огромни пространства, нивниот живот бил приспособен на планински долини, речни текови и висорамнини. Ловеле елени, антилопи, диви овци и помал дивеч, а исхраната ја дополнувале со риба, јаткасти плодови, корења и диви растенија што ги собирале според годишните времиња.
Иако биле подвижен народ, нивните преселби не биле случајни. Секоја сезона носела нови можности за лов и собирање храна, па семејствата внимателно ги следеле природните циклуси. Познавањето на теренот, животните и промените во времето било прашање на опстанок и знаење што се пренесувало од генерација на генерација.
Живееле во мали роднински групи во кои секој имал своја улога. Мажите најчесто ловеле и се грижеле за одбраната, додека жените собирале храна, подготвувале оброци, изработувале облека и се грижеле за домот и децата. Но, оваа поделба не значела дека едната улога била поважна од другата. Антрополозите истакнуваат дека опстанокот зависел од придонесот на сите членови на заедницата.
Нивните живеалишта биле едноставни и лесни за пренесување, бидејќи честото движење било дел од нивниот начин на живот. Подоцна, со ширењето низ прериите и масовната употреба на коњите, типито (индијански шатор) ќе стане препознатлив симбол на Команчите. Во овој ранен период, меѓутоа, користеле различни видови привремени засолништа, приспособени на условите во кои живееле.
И духовниот живот бил тесно поврзан со природата. Животните не биле само извор на храна, туку и дел од нивниот светоглед. Планините, реките и природните појави имале посебно место во нивните верувања, а знаењето на постарите членови на заедницата се пренесувало преку усни преданија, песни и обреди.
Кога денес ќе ги погледнеме славните команчки коњаници, лесно е да се заборави дека нивните предци живееле сосема поинаков живот. Сепак, токму во тие планински заедници се развиле вештини што подоцна ќе се покажат пресудни – издржливоста, способноста за брзо приспособување и длабокото познавање на природата. Тие особини не ги создал коњот, туку станале темел врз кој подоцна ќе се изгради моќта на Команчите.
Големата преселба – Зошто една група Шошони тргнала кон југ?
Едно од најинтересните прашања во историјата на Команчите е зошто нивните предци ја напуштиле областа во која живееле со генерации. На ова прашање нема едноставен одговор, а историчарите и антрополозите сметаат дека преселбата не била предизвикана од само еден настан, туку од повеќе меѓусебно поврзани причини.
Една од најчесто споменуваните е потрагата по подобри ловишта. Јужните Големи Прерии биле меѓу најбогатите подрачја со бизони во Северна Америка. За народ што во голема мера зависел од ловот, овие пространства претставувале можност за подобар и посигурен живот.
Во исто време, различни домородни народи се движеле низ западниот дел на континентот. Сојузите, судирите и натпреварот за природните ресурси постојано ја менувале картата на Северна Америка. Можно е токму овие промени да ја поттикнале една група Шошони постепено да се движи кон југ, барајќи нов простор каде ќе може да се развива.
Некои научници укажуваат и на улогата на трговијата. Во XVII век сè повеќе европски производи – метални ножеви, алатки, оружје и други предмети – почнале да стигнуваат до домородните народи преку трговски мрежи. Приближувањето до тие патишта можело да донесе значајни предности и да отвори нови можности за размена.
Веројатно влијание имале и природните услови. Иако не постојат докази дека една голема климатска катастрофа ја предизвикала преселбата, научниците не ја исклучуваат можноста дека локалните промени во климата, достапноста на дивечот и сезонските услови постепено влијаеле врз движењето на населението.
Она што е важно да се нагласи е дека оваа преселба не се случила преку ноќ. Не станувало збор за народ што одеднаш го напуштил својот дом, туку за процес што најверојатно траел со децении. Со секоја нова генерација, дел од заедницата се движел сè подалеку кон југ, приспособувајќи се на новата средина и создавајќи нов начин на живот.
Во тој период тие сè уште не биле народот што ќе го запаметат шпанските истражувачи и подоцнежните американски офицери. Но судбината веќе ги водела кон настан што засекогаш ќе ја промени нивната историја. На југ ги чекало животно што ќе стане неразделен дел од нивниот идентитет – коњот.
Коњот што ја промени историјата на Команчите
Кога денес се споменуваат Команчите, речиси секогаш првата асоцијација е коњот. Но, малкумина знаат дека коњите не биле отсекогаш дел од животот на домородните народи во Северна Америка. Всушност, научниците сметаат дека коњите еволуирале токму на овој континент, но исчезнале пред околу 10.000 години, најверојатно поради климатските промени на крајот од последното ледено доба. Со векови потоа, во Северна Америка немало диви коњи.
Дури во XVI век, со доаѓањето на Шпанците, коњите повторно се појавиле на континентот. Дел биле донесени како превозни и воени животни, а со текот на времето некои избегале или биле украдени и почнале да се размножуваат во дивина. Постепено, преку трговија, размена и контакти меѓу различните домородни народи, коњите почнале да се шират сè подлабоко во внатрешноста на континентот.
Историчарите не можат со сигурност да кажат кога првите Команчи дошле до коњи. Најверојатно тоа не се случило преку еден единствен настан, туку постепено, во текот на неколку децении. Сепак, повеќето истражувачи се согласуваат дека токму тие многу брзо ги препознале можностите што ги нудело ова животно и почнале да го приспособуваат својот начин на живот.
Коњот не значел само побрзо патување. Тој овозможил ловците полесно да ги следат стадата бизони, семејствата да пренесуваат повеќе имот при преселбите, а трговците да патуваат на поголеми растојанија. Во исто време, значително се променила и воената тактика. Народ што дотогаш се движел пеш постепено станал исклучително подвижен, а токму таа подвижност подоцна ќе стане една од неговите најголеми предности.
Но, би било погрешно да се каже дека коњот сам ја создал моќта на Команчите. Тој станал толку важен затоа што се надоврзал на знаењата и вештините што тие веќе ги поседувале – способноста да се приспособуваат, длабокото познавање на природата и искуството стекнато низ генерации номадски живот. Коњот бил алатка што ги засилила тие особини, а не нивна замена.
Во текот на XVIII век оваа промена целосно ќе ја преобрази нивната историја. Од народ што постепено се преселувал кон југ, Команчите ќе прераснат во сила што ќе има значително влијание врз животот на огромен дел од Северна Америка. Но, како точно дошло до таа преобразба и како успеале да изградат општество што со децении им се спротивставувало на Шпанија, Мексико и Соединетите Американски Држави, е приказна што допрва започнува.
Продолжението ќе биде посветено на периодот кога Команчите станале прочуени коњаници и една од највлијателните сили на американските прерии.
