Етно-социолошки корени на прилепскиот ку*назлак, мајтаплак, мајмунлак и споменикот за мајмунот

Вовед: Судирот на урбаното железо и чаршискиот дух

Иницијативата во Прилепското Градско Собрание во есента 2026 година за поставување на урбаната скулптура „Прилепски мајтап“ (во јавноста брзо прекрстена во „Мајмун со топка“) предизвика бурни политички и социјални дебати. Додека опозицијата и дел од повозрасните граѓани бурно реагираат дека вакво обележје нема историско значење и го исмева градот, локалната власт и младинските субкултури го бранат како симбол на локалниот идентитет. Меѓутоа, ако се тргне настрана дневната политика и се навлезе подлабоко во македонската етнологија, чаршиската историја, митологијата и странските патеписи, ќе се забележи дека оваа скулптура не е „падната од небо“. Таа претставува материјализација на еден вековен социо-лингвистички процес и духовен код кој со векови ги фасцинирал и домашните и странските набљудувачи.

1. Етнолошкиот корен: Поговорката „Во Прилеп мајмун не игра“

Апсолутна почетна точка за ова етно-истражување е народното предание запишано од собирачите на фолклор (како писателот Томе Велјаноски). Од памтивек, градовите во Македонија имале свои традиционални прекари во народните песни (на пр. битолски чкембаџија, велешки стомнаџија, прилепски мајтапчија). Прилепчани биле синоним за врвни хумористи и сатиричари кои не можеш лесно да ги измамиш.

Приказната вели дека во минатото во Прилеп дошол некој  мечкар од Војводина со трениран мајмун кој изведувал трикови на стап за пари. Локалните прилепски мајтапџии решиле да му направат „мајмунлак“:

• Според една верзија: Дупнале лешник, ја извадиле срцевината, внатре ставиле жива оса и му го фрлиле на мајмунот. Животното го лапнало лешникот, осата го каснала за јазикот и тоа престанало да игра.
• Според друга верзија: На врвот на стапот каде што мајмунот требало да се качи, прилепчани незабележливо ставиле теловна боцка, па животното се наболо кога рипнало.

Кога газдата се обидел повторно да го натера мајмунот да игра пред прилепчани, животното одбивало. Оттука излегла познатата народна поговорка каде детално во свој напис објаснува неделникот „Зенит“. Кога луѓето од другите градови ги прашувале зошто е тоа така, прилепчани со својот препознатлив хумор одговарале: „Мајмунот не игра оти нема кој да му го држи стапот (бидејќи во Прилеп нема мајмуни да му држат стап, туку луѓе)“.

2. Мариовскиот ген и Итар Пејо

За да се разбере како прилепската чаршија го развила овој супериорен и заштитнички мајтап, неминовно е да се погледне кон Мариово – етнографската област која со векови важела за ризница на македонскиот хумор, инает и духовит отпор. Најдобар доказ за тоа е култниот лик Итар Пејо, мариовецот чии приказни и надмудрувања со Насрадин Оџа се темел на нашата усна сатира.

Низ историјата, а особено во текот на XIX и XX век, се случуваат масовни бранови на доселување на населението од мариовските села директно во градот Прилеп. Овие Мариовци, бегајќи од суровите планински услови, во градот не донеле само тутун и стока, туку го донеле својот автентичен „итар ген“. Со нивното интегрирање во градскиот живот, селската итрина на Итар Пејо се трансформирала во урбана снаодливост на прилепската чаршија. Специфичниот мариовски хумор, кој се карактеризира со иронија, инает против авторитетите и способност да се преживее низ смеа, станал доминантен ментален склоп на современиот прилепчанец.

3. Крали Марко: Итриот заштитник на рајата под Варош

Покрај Итар Пејо, вториот столб на прилепскиот идентитет е митот за Крали Марко. Иако епските песни често го слават поради неговата огромна физичка сила, во прилепските локални преданија Марко многу почесто е портретиран како итар заштитник на рајата кој со досетливост и праведен мајтап ги надмудрувал отоманските паши, султани и бегови на нивен терен.

Прилепчани, живеејќи под сенката на Марковите Кули во Варош, го изградиле својот карактер по примерот на својот епски заштитник. Итрината и способноста да му се изнасмееш на посилниот во лице станале главно оружје за социјално преживување за време на вековното ропство. Затоа, кога во 1987 година младите навивачи од Прилеп ја основаат својата прва организирана група, тие природно се нарекуваат токму „Маркови Внуци“ – директно повикувајќи се на овој заштитнички и непокорен ген.

4. Од „Мајтапење“ до „Мајмунлаци“ (Урбаниот сленг од 1960-тите и 1970-тите)

Социјалистичкиот период, особено по Втората светска војна и периодот на индустријализација на Прилеп (развојот на Тутунскиот комбинат, „Мермерен комбинат“ итн.), донесе брза урбанизација. Прилепчани, кои во традиционалниот фолклор биле запишани како „мајтапчии“, во секојдневниот говор почнале да го модернизмираат зборот.

Зборовите како „мајмунлаци“, „мајмунисување“ или „мајмунење“ станале синоним за правење шеги, инает и хумористични сплетки. Во тој контекст, во чаршискиот муабет, кога некој ќе направел добра финта, му велеле: „Еј, каков мајмун си!“ или „Не прави мајмунлаци“.

5. Детскиот и младинскиот жаргон во Југославија

Во 1970-тите и 1980-тите години во поранешна Југославија, спортските ривалства меѓу градовите се заоструваат. Навивачите и граѓаните од другите градови (Битола, Скопје, Велес) почнале да ја користат поговорката „Во Прилеп мајмун не игра“ за да ги провоцираат прилепчани, нарекувајќи ги „мајмуни“ во негативна конотација.

Сепак, она што е специфично за прилепскиот менталитет е автоиронијата. Наместо да се навредат, прилепчани го прифатиле тоа како сопствен хумористичен бренд. Самите меѓу себе, кога патувале надвор од Прилеп или кога дочекувале гости, со гордост и мајтап велеле: „Ние прилепчаните сме си мајмуни, ама кај нас мајмун не игра“. Тоа бил еден вид одбранбен механизам преку хумор – да се преземе туѓата навреда и да се претвори во свој заштитен знак.

6. Другиот заборавен прекар: „Рамповци“

За ова истражување е многу интересно да забележите дека пред да доминира терминот „мајмуни“, прилепчани низ Македонија имале уште еден многу чест прекар – ги викале „Рамповци“.

• • Ова доаѓа од машкото име Харалампие (Рампо), кое во минатото било екстремно популарно и масовно застапено во Прилеп (за разлика од Ламбе во Битола или Хари во други места).
• • Со текот на времето, во втората половина на XX век, прекарот „Рамповци“ полека почнал да отстапува пред урбаниот и подинамичен сленг „Мајмуни“.

7. Трансформацијата во 1997 година: Од „мајтапчии“ во „Мајмуни“

Иако прекарот „мајтапчии“ и приказната за мајмунот живеат со векови во усната традиција, терминот „Мајмуни“ како директен етноним или групен идентитет за самите прилепчани првпат официјално се етаблира во октомври 1997 година.

Тогаш, локалната навивачка група која претходно се нарекувала „Маркови Внуци“ (основана во 1987 година), одлучува официјално да го промени името во „Мајмуни“ (MP97). Причината за оваа промена била токму играта со зборови и старата поговорка. Прилепските младинци решиле да го земат она што историски било симбол на нивниот мајтап и инает на трибините и да го претворат во свој заштитен знак. Со текот на децениите, преку спортот и поп-културата, зборот се прошири и денес во цела Македонија е општоприфатен жаргонски прекар за самите прилепчани.

8. Странските сведоштва: Од отоманските тефтери до европските дипломати

Итрината и специфичниот хумор на прилепчани биле толку очигледни, што дури и странските патеписци ги забележувале во своите записи.

Најпознатиот отомански патеписец, Евлија Челебија, кој патувал низ Македонија околу 1660-тите години, во своите тефтери опширно го опишува Прилеп. Тој забележува дека луѓето во Прилеп се исклучително „курнази“ (итри, досетливи), брзи на јазик и дека имаат специфичен хумор со кој ги пречекуваат трговците. Челебија практично евидентирал дека прилепскиот пазар е место каде ако не си со итар ум, лесно ќе си заминеш со празни џебови, но со полна глава мајтап.

Овој дух подоцна го нотираат и француските и австриските конзули и дипломати во XIX век, кои патувале низ Пелагонија. Во нивните извештаи, Прилеп редовно е опишан како најживиот трговски центар во регионот, каде што населението има изразен дух на „духовита сатира“. Странците забележувале дека за разлика од другите градови каде рајата била попокорна, во Прилеп постоел еден вид „дрзок хумор“ и инает кон тогашните власти. Токму тој отомански контекст е амбиентот каде што се родила приказната за патувачкиот мечкар со мајмунот, како симбол на отпорот на чаршијата против надворешните „атракции“.

Заклучок: Од Итар Пејо и Крали Марко до модерните влогери

Кога ќе се погледне оваа хронологија, станува јасно дека во самата идеја за поставување на оваа урбана скулптура веројатно нема ништо лошо, бидејќи таа директно рефлектира автентичен дел од историјата, културата и специфичниот дух на градот Прилеп.

Мајтапчискиот, итриот и сатиричен дух на прилепчани има свој фасцинантен историски континуитет: неговите темели се цврсто поставени преку мариовските преселби и приказните за Итар Пејо, како и преку заштитничкиот култ на Крали Марко. Овој карактер уште во 17-тиот век го забележал Евлија Челебија преку своите записи за прилепските „курнази“, потоа бил нотиран од француските и австриските конзули во 19-тиот век, па сè до најновите јутјубери, влогери и патеписци во 21-виот век, кои кога и да дојдат во градот под Марковите кули, остануваат фасцинирани од оваа приказна и со насмевка ја пренесуваат на дигиталниот свет.

Скулптурата „Прилепски мајтап“ во 2026 година не претставува навреда за градот, туку паметник на прилепската автоиронија, хумор, итрина и непокор. Таа едноставно го материјализира она што прилепчани со векови самите го создавале во својот устен говор: пораката дека прилепскиот мајтап е безвременски бренд кој секогаш победува.