Ако направите тешко кривично дело во Западна Европа, вашата приказна речиси сигурно завршува зад решетки. Но, во Македонија, во изминатите три и пол децении независност, голема е веројатноста дека процесот ќе заврши на плажа во Дубаи, во куќа во Приштина, со азил во Будимпешта или во Софија.
Бегството од правдата кај нас стана вистинска национална спортска дисциплина. Продефилираа десетици звучни имиња, а системот речиси секогаш паѓаше на истите евтини трикови.
Ова е комплетниот хронолошки преглед на 12-те највпечатливи бегства кои покажаа дека македонските решетки се исклучително „меки“:
Топ 12 бегства кои го пробија системот
1.Аце Боцевски – „Циганот“ (Бегство: 1998 година): Најстарото егзотично бегство. Осуден на 15 години затвор за брутално убиство среде Скопје, тој доби куќен притвор и исчезна цели 27 години. Неодамна беше лоциран во Грција, но останува слободен бидејќи делото во меѓувреме законски му застаре.
2.Драган Даравелски (Бегство: 2002 година): Поранешниот директор на Царина по промената на власта пребегна во Србија. Таму помина дури 20 години во слобода бидејќи српските власти одбиваа екстрадиција поради неговиот српски пасош. Се врати сам откако извршувањето на казната во Македонија му застаре.
3.Владо Димов (Бегство: 2007 година): Поранешниот министер за здравство од СДСМ, откако му беа отворени судски случаи за злоупотреба на службената положба, замина од државата. Помина цели 11 години во странство (Бугарија и Црна Гора), за да се врати дури откако процесите против него завршија.
4.Алил Демири & Африм Исмаиловиќ (Бегство: 2012 година): Осудени на доживотен затвор за грозоморното петкратно убиство кај Смилковското Езеро (случајот „Монструм“). Веднаш пребегаа во Косово, а тамошните судови со години упорно одбиваат екстрадиција со образложение дека се нивни државјани.
5.Сеад Кочан (Бегство: 2017 година): Познатиот бизнисмен, во екот на истрагите за случајот „Труст“, ја напушти земјата токму во деновите кога судот одлучуваше дали да му одреди ефективен притвор. Подоцна се врати во државата по медицински третмани.
6.Горан Грујевски & Никола Бошкоски (Бегство: 2017 година): Високите началници на УБК во екот на истрагите за масовното прислушување со лажни пасоши побегнаа во Грција. Грчкиот Врховен суд одби да ги испорача со образложение дека нема да имаат фер судење поради претходната аболиција.
7.Никола Груевски (Бегство: 2018 година): Најзвучното политичко бегство во македонската историја. Поранешниот премиер, наместо да влезе во Идризово за издржување на затворската казна, филмски преку балканските граници заврши во Унгарија, каде експресно доби политички азил.
8.Игор Спасов (Бегство: 2019 година): Поранешниот полициски специјалец, осуден на 14 години затвор за убиството на Мартин Нешковски, го искористи правото на „привремен прекин на казната“ поради здравствени причини и експресно побегна во Бугарија. Беше уапсен во Софија во 2021 година и вратен назад.
9.Љупчо Палевски – Палчо (Бегство: ноември 2023 година): Првоосомничениот за киднапирањето и убиството на малолетната Вања и Панче Жежовски успеа филмски да пребега во Турција преку Србија и Бугарија. Турските власти експресно го уапсија и го вратија назад, а судскиот процес заврши со казна доживотен затвор.
10.Блерим Рамадани (Бегство: август 2024 година): Поранешен припадник на ОВК уапсен кај нас по потерница од Србија. Наместо во ефективен притвор, судот го пушти во куќен притвор кај роднини, од каде тој по само неколку дена исчезна и се појави во Косово.
11.Артан Груби & Перпарим Бајрами (Бегство: декември 2024 година): Поранешниот прв вицепремиер и екс-директорот на „Државна лотарија“ ја напуштија земјата веднаш по отворањето на истрагата за финансиски злоупотреби тешки околу 9,7 милиони евра. По распишувањето меѓународни потерници, Груби помина 14 месеци во бегство во Косово, сè до неговото апсење на Блаце во февруари 2026 година. Во меѓувреме, по речиси две години во бегство, во септември 2026 година во земјава се врати и првоосомничениот Бајрами за да седне на обвинителна клупа. Наместо ефективна затворска ќелија за бегалци од ваков ранг, судот на Груби му одреди куќен притвор, кој му истече по сила на закон во октомври 2026 година (поради максимални рокови во скратена постапка), па тој сега се брани од слобода.
12.Ива Михајлова (Бегство: октомври 2026 година): Најсвежиот пример за т.н. обичен граѓанин. Обвинета за тешка сообраќајна несреќа со смртни последици, на која и покрај претходно одземените пасоши и забраната за напуштање на градот, успеа нелегално да премине во Бугарија, барајќи таму засолниште.
Каде се главните правни грешки?
Македонскиот систем речиси секогаш паѓа на истите две клучни точки:
Куќен притвор наместо затворска ќелија: Најкритичните денови по изрекувањето на пресудата, нашите судови ги решаваат со „мерки за претпазливост“ или куќен притвор. Тоа на бегалците им остава отворен прозорец со автомобил да стигнат до границата пред полицијата воопшто да реагира.
Рајот на застарувањето: Нашпат кривичен систем нуди можност за апсолутно застарување на казните. Сè што треба е да издржите во странство доволно долго, и државата сама ќе ја повлече потерницата по вас (како во случајот со Аце Циганот и Даравелски).
Балканска реалност: Насекаде иста песна, само во Словенија е поразлично
Оваа практика на „бегање преку граница“ е редовно секојдневие на целиот Балкан. Во Србија, Босна и Херцеговина, Хрватска, Бугарија, Црна Гора, Албанија и Косово, преминот на границата по сторено кривично дело е вообичаена стратегија за заштита, главно поради корупцијата и меѓусебните политички недоразбирања.
Единствен исклучок во регионот е Словенија. Како земја со длабоко интегриран европски правосуден систем, Словенија нема вакви случаи на спектакуларни бегства. Таму законите се применуваат безмилосно, дигитализацијата на границите и Шенген-системот функционираат беспрекорно, а куќниот притвор не се користи како алатка за купување време за бегство на криминалците.
Лекцијата што мора да ја научиме од Германија и Франција
За да се променат работите, Македонија мора итно да ги препише правилата од сериозните европски системи како Германија и Франција.
Во овие земји, за тешки кривични дела и убиства застарување на делото едноставно не постои. Можеш да бегаш и 40 години, но денот кога ќе те лоцираат – безмилосно одиш во затвор. Нивните судови не ризикуваат со „куќни притвори“ кога постои ризик од бегство, а лоцирањето на бегалците преку Шенген-системот е прашање на часови, а не на децении.
Блиска иднина: Вториот пасош како вечен „џокер“
Заклучокот и поентата се јасни: секој кој во иднина ќе се соочи со затворска казна во Македонија, а поседува двојно државјанство (бугарско, косовско, српско), ќе ја гледа границата како единствен спас.
Бидејќи уставите на соседните земји ги штитат своите граѓани од екстрадиција, Македонија ќе остане немоќна сè додека судовите не сфатат дека притворот се издржува во затвор, а не во домашна фотелја. Без итни законски промени и укинување на застарувањето на делата, правосудството кај нас ќе важи само за оние кои имаат само македонски пасош. И ова веројатно како награда треба да го сватиме бидејќи си ја сакаме земјата и имаме само еден пасош ако евентуално ја оплескаме ќе си го јадеме стапот само ние патриотите што немаме друг пасош а за оние со два пасоша па и не мора да важат законите.
