Додека домашните и светските медиуми секојдневно известуваат за колапсот на речниот сообраќај и милионските економски штети, научната заедница со години предупредуваше дека вакво сценарио е можно.
Реката Дунав денес се соочува со исклучително низок водостој. За научниците, ова не е само привремен хидролошки инцидент, туку видлива последица на долгорочните промени во водниот циклус на Европа и сè почестите климатски екстреми.
Хидролошката историја: Дали Дунав пресушувал и порано?
Историските податоци покажуваат дека Дунав се соочувал со екстремно низок водостој и во минатото. Како референтни години најчесто се издвојуваат 1909 година, како и големите суши во 2018 и 2022 година.
Сепак, палеоклиматолозите и хидролозите посочуваат две важни разлики меѓу минатото и сегашноста.
Во минатото ваквите сушни периоди најчесто се случувале еднаш во неколку децении. Денес, според анализите на европските научни институции, ваквите аномалии се појавуваат значително почесто.
Нискиот водостој, кој порано најчесто се очекувал кон крајот на летото или во почетокот на есента, сега сè почесто започнува уште во јули, што укажува на побрзо исцрпување на природните резерви на вода.
Еден од највпечатливите докази за нискиот водостој се германските воени бродови од Втората светска војна кај Прахово во Србија. Тие биле намерно потопени во 1944 година, а денес нивните конструкции повторно се појавуваат над површината поради значителното повлекување на водата.
Научното објаснување: Зошто реката го губи својот волумен?
Според хидролошките истражувања и климатските модели EURO-CORDEX, намалувањето на водостојот е поврзано со два главни процеса: намалувањето на снежната покривка на Алпите и зголемената евапотранспирација (природен процес во кој водата од земјината површина оди во атмосферата).
Дунав во голема мера зависи од топењето на снегот и глечерите во Алпите и Карпатите. Поради потоплите зими, снежната покривка е потенка, а многу глечери постепено се повлекуваат.
Како резултат на тоа, водата што порано постепено се ослободувала во текот на пролетта и почетокот на летото, денес пристигнува порано или во помали количини.
Европа е континентот што најбрзо се затоплува. Повисоките температури го зголемуваат испарувањето од почвата, растенијата и самата река.
Почвата задржува помалку влага, а поголем дел од водата испарува пред да стигне до притоките на Дунав, што дополнително придонесува за намалување на водостојот.
Што предвидуваат климатските модели?
Климатските сценарија RCP 4.5 и RCP 8.5 не предвидуваат едноставно враќање кон условите што биле вообичаени во минатиот век. Наместо тоа, повеќето модели укажуваат на постепена промена на сезонската распределба на водата.
Во иднина се очекува поголем дел од зимските врнежи да бидат дожд наместо снег. Тоа би можело да доведе до повисоки зимски водостои и поголем ризик од поплави во одредени региони.
Во текот на летните и раните есенски месеци, научните модели предвидуваат почести и поизразени периоди на ниски водостои, особено во Долниот Дунав. Во најнеповолните климатски сценарија, одредени делници би можеле да се соочат со значително намалување на протокот во споредба со денешните услови.
Хидролозите предупредуваат дека со намалувањето на расположливата вода ќе се зголемува и притисокот врз нејзината употреба – за водоснабдување, земјоделство, речен транспорт, производство на електрична енергија и индустрија.
Научните истражувања укажуваат дека Дунав постепено влегува во период на поголема климатска неизвесност. Иако е невозможно со сигурност да се предвиди како ќе изгледа секоја наредна година, повеќето модели покажуваат дека екстремно ниските водостои би можеле да стануваат почести доколку продолжи сегашниот тренд на глобално затоплување.
Тоа не значи дека реката ќе пресуши целосно, но укажува дека нејзиниот природен режим веќе се менува, а приспособувањето кон тие промени ќе биде еден од најголемите предизвици за земјите низ кои тече.
Покрај климатските фактори, научниците сè погласно укажуваат и на улогата на човекот преку несоодветната регулација на речното корито. Изградбата на вештачки брани, акумулации и долгогодишното прекумерно вадење песок и чакал доведоа до дополнително вештачко продлабочување на дното во одредени делови. Овие антропогени интервенции го нарушуваат природниот баланс и оневозможуваат рамномерно задржување на водата. Ова јасно покажува дека за спас на Дунав, покрај глобалните климатски мерки, потребни се итни и радикални промени во локалните стратегии за заштита на екосистемите.
