Приказната за Зајди, зајди: Како Холивудските блокбастери ја присвоија оваа песна без да му оддадат почит на Александар Сариевски?

„Зајди, зајди“

За секој Македонец, првите тактови на „Зајди, зајди, јасно сонце“ носат длабока емоција, носталгија и почит кон традицијата. Нејзината мелодија е толку моќна што одамна ги надмина границите на Балканот. Но, додека светот се восхитува на нејзината убавина, малкумина надвор од нашите простори знаат дека ова ремек-дело воопшто не е „анонимна народна песна“, туку авторско дело со свој потпис – дело чии авторски права повеќепати беа заобиколени од големите светски продукции.

Како настана безвременската песна?

Иако звучи како да постои со векови, „Зајди, зајди“ е создадена во 1950-тите години од легендарниот македонски доајен, Александар Сариевски. Самиот автор во повеќе наврати раскажувал дека инспирацијата му дошла додека ја слушал и потпевнувал старата народна песна „Чернеј, горо, чернеј, сестро“. Посакал да создаде песна со слична порака и длабочина, но со сосема нова мелодија која ќе ја долови тагата по младоста што брзо поминува.

Во тој момент на тивка лична носталгија, размислувајќи за родниот Галичник и минливоста на животот, Сариевски ги споил стиховите со мелодија која веднаш ги допрела срцата на сите што ја слушнале. Народот толку природно ја прифатил песната, што со децении никој не ни знаел дека таа има жив автор – сите верувале дека е старо вековно наследство пренесувано од колено на колено.

Музичкиот гениј на Александар Сариевски: Кога авторското дело станува фолклор

Да напишеш песна за која целиот свет – вклучувајќи ги и врвните музиколози – ќе поверува дека е стара со векови, е доказ за врвна уметничка генијалност. Токму таков мајстор беше Александар Сариевски (1922–2002), човекот кој не беше само пејач со божествен глас, туку и вистински чувар и градител на македонскиот музички код.

Сариевски до толку совршено ги чувствувал духот, ритамот и душата на македонската изворна песна, што кога ја создавал „Зајди, зајди“, тој не се обидел да измисли нешто модерно, туку длабоко се нурнал во традицијата на своите предци. Секој тон, секоја воздишка и секој збор се излеани со таква природна леснотија и длабока, архаична тага, што таа веднаш се споила со колективната меморија на народот. За еден автор, нема поголемо признание од моментот кога неговото дело ќе го изгуби својот временски печат и ќе стане вечно – но за жал, токму таа негова генијалност подоцна стана главен изговор за оние што сакаа да заработат на неа без да платат.

Холивудскиот преседан: Случајот со филмот „300“

Најпознатиот пример за неавторизирано користење на македонското музичко богатство се случи во 2007 година, со светскиот филмски хит „300“. Во една од клучните емотивни сцени на филмот, придружена со композицијата „Message for the Queen“ на композиторот Тајлер Бејтс, јасно и недвосмислено се слуша главната мелодија на „Зајди, зајди“.

Сепак, кога заврши филмот и се појави одјавната шпица, името на Александар Сариевски го немаше никаде. Неговите наследници не беа ниту контактирани, ниту обесштетени. Кога јавноста и музиколозите реагираа на овој очигледен плагијат, оправдувањето од Холивуд беше кратко: композиторот мислел дека станува збор за стара, анонимна балканска мелодија која е јавно добро и не подлежи на авторски права. Арно ама не било баш така. Ајде да го слушнеме Маестро Александар Сариевски.

Проблемот со заштитата на културното наследство

Случајот со „300“ не е изолиран инцидент. Мелодијата на „Зајди, зајди“ подоцна се појави и во популарната видеоигра „Battlefield 1“, како и во бројни светски аранжмани каде често се потпишува само како „традиционална песна“.

Ова отвора едно суштинско прашање за нас како држава и општество: колку навистина си го штитиме и документираме сопственото културно и музичко наследство? Бидејќи додека ние се гордееме со фактот дека нашата музика одекнува во светските кино-сали, странските индустрии заработуваат милиони користејќи го трудот на нашите великани, без притоа да платат ниту денар на нивните семејства и наследници.

Ова е композицијата на Тајлер Бејтс (Tyler Bates) од официјалниот саундтрак на филмот „300“ (2007), објавена на официјалниот канал на Warner Records на YouTube:

Уште во првите 30-тина секунди јасно се препознава главната мелодиска линија (отсвирена на дувачки инструмент), која е идентична со рефренот и строфата на „Зајди, зајди“.

Кога настанаа реакциите во јавноста поради тоа што Сариевски не беше потпишан во одјавната шпица на филмот, композиторот Тајлер Бејтс даде изјава во која призна дека воведот ја користи познатата мелодија, но се правдаше дека сметал оти станува збор за стара, анонимна балканска народна песна без заштитени авторски права, а не за авторско дело од 20-тиот век.

Иронијата да биде уште поголема, истата 2007 година светските медиуми пишуваа за уште еден плагијат во истиот филм. Познатиот американски композитор Елиот Голдентал поднесе официјална тужба тврдејќи дека Бејтс копирал дел од неговата музика од филмот „Тит“ (Titus). За разлика од случајот со Сариевски каде што никој не реагираше правно, студиото „Warner Bros.“ мораше јавно да му се извини на Голдентал, да плати финансиска отштета и да го додаде неговото име во одјавната шпица. Ова е најдобриот доказ дека доколку и нашите институции или наследници реагираа правно во САД, исходот за „Зајди, зајди“ ќе беше сосема поинаков.

Деветнаесет години молк: Што мора да направат државата и музичарите за да престане кражбата на нашето наследство?

И зошто нашите политичари, музички здруженија и луѓето од МРТВ не направиле ништо досега за исправување на оваа голема неправда. Епа не им текнало дека може а башка и навикнати сме на тоа ништо да не превземаме за зачувавање на нашето културно наследство.

Од премиерата на филмот „300“ во 2007 година поминаа цели деветнаесет години, а неправдата кон Александар Сариевски и понатаму останува неисправена. Иако според меѓународните закони (Бернската конвенција) неговите авторски права важат сè до 2072 година, кај нас со децении недостигаше институционална акција. Наместо само да се гордееме што светот нè слуша додека други заработуваат милиони, време е надлежните конечно да ги преземат чекорите што одамна требаше да бидат направени:

Правна заштита и меѓународен регистар. ЗАМП, СОКОМ и МРТ мора конечно да создадат официјална, меѓународно верификувана дигитална база и „Content ID“ заштита за сите македонски авторски песни создадени во народен дух. Само така светските продукции повеќе нема да имаат изговор дека „не знаеле чија е песната“.

Државна поддршка за правни битки. Бидејќи семејствата на нашите великани самите не можат финансиски да се носат со холивудските гиганти, Министерството за култура мора да воспостави механизам и фонд за правна заштита на делата од национално значење.

Културна дипломатија. Преку дипломатските канали и амбасадите во светот, државата мора поактивно да го промовира и штити македонскиот музички код, барајќи барем официјално наведување на авторите и потеклото при секоја светска комерцијална употреба.

Време е да престанеме да бидеме само неми набљудувачи на сопственото културно богатство. Светот веќе ја засака мелодијата на „Зајди, зајди“ – сега е ред нашите институции, музичари и политичари да се изборат светот конечно да го дознае и да го почитува името на нејзиниот музички гениј, Александар Сариевски.

Напишете коментар

Вашата адреса за е-пошта нема да биде објавена. Задолжителните полиња се означени со *