Политичкиот земјотрес во Белград и изборниот пораз на Александар Вучиќ експресно ја разбудија балканската сатира на социјалните мрежи. Мемето на кое загрижениот Милорад Додик држи тегла со српски ајвар на кој „му поминал рокот“ и пцуе стана апсолутен хит на социјалните мрежи (малку го изменивме тоа меме, ама во текстот го има и оргиналното меме) Но, додека „Студентската листа“ слави историска победа со освоени околу 140 мандати, во кулоарите на Брисел веќе се подготвува новиот рецепт за Србија. Меѓу македонските аналитичари веднаш се наметна прашањето: дали овој нов „студентски ајвар“ ќе им биде исто толку горчлив за голтање на соседите во регионот, како што ни беше нам оној национален компромис на Зоран Заев во 2017 година?
„Морковот“ од Брисел и долгот кон Западот
Западот не крие дека со симпатии гледаше на бунтот на српските студенти. Честитките од највисоките претставници на ЕУ пристигнаа експресно со порака дека вратата за Србија сега е широко отворена. ЕУ веќе го активираше својот моќен финансиски „морков“ — милијардите евра од Планот за раст на Западен Балкан, кои треба да влезат во српската економија.
Но, во меѓународната политика нема бесплатен ручек. Како противтежа на оваа поддршка, Брисел и Вашингтон очекуваат брза испорака на геополитички резултати. Тука започнува паралелата со македонското сценарио од 2017 година, кога владата на Заев, со цел да ги деблокира евроинтеграциите, мораше да ги потпише историските, но болни компромиси со соседите, кулминирајќи со промената на името.
Сепак, светските аналитичари посочуваат дека иако притисокот е сличен, Србија нема да го препише македонскиот рецепт во целост. Разликите во контекстот се клучни.
Првата испорака: Санкции за Русија наместо „нова Преспа“
Најголемата и најитна отстапка што Западот ја очекува од студентите не е Косово, туку Русија. Аналитичарите прогнозираат дека новата експертска власт во претстојниот кус период ќе мора да донесе одлука за итно воведување санкции против Москва.
Ова ќе биде првиот голем геополитички тест и главната заменска отстапка на Белград. Со овој чекор, Србија дефинитивно ќе го заврши своето повеќедецениско еквилибрирање меѓу Истокот и Западот, ставајќи крај на руското влијание во срцето на Балканот. За Брисел, ова е критична победа.
Косовскиот јазол: „Тивка имплементација“ наместо јавен потпис
Кога станува збор за Косово, европскиот став останува цврсто прокосовски, што ја засилува паралелата со Заев. Меѓутоа, за разлика од македонското прашање со името, прашањето за Косово во Србија е длабоко емотивно, уставно и идентитетско прашање. За новата студентска власт, секое формално признавање на независноста би значело огромен политички ризик уште на самиот почеток.
Западот е свесен за ова. Затоа, наместо драматичен „косовски Преспански договор“ со менување на Уставот, ЕУ од студентите ќе побара „тивка и конструктивна имплементација“ на веќе потпишаните договори (Охридскиот и Бриселскиот). Србија формално нема да го признае Косово, но ќе мора да ја прифати реалноста на терен: да ги признае косовските пасоши, царини, документи, да прекине со опструкциите во меѓународните организации и итно да ги деескалира тензиите на Северот.
Босанскиот тест: Изолација на Додик и крај на „Српскиот свет“
По прашањето за Босна и Херцеговина, Европа од „Студентската листа“ очекува целосно раскрстување со националистичките политики. Со години Белград беше заштитник на сепаратистичките намери на Милорад Додик во Република Српска. Иако Додик побрза јавно да им ја честита победата на студентите во изборната ноќ, Западот очекува новата власт дефинитивно да му ја скрати поддршката.
Брисел бара од новата српска влада целосно да го почитува суверенитетот и територијалниот интегритет на БиХ согласно Дејтонскиот договор. Студентското движење за време на кампањата со својот „Караван во Република Српска“ веќе покажа нов пристап — тие им се обратија директно на граѓаните со антикорупциска реторика, заобиколувајќи ги традиционалните корумпирани политички лидери во Бања Лука. Европа очекува Белград да престане да ја користи Босна како алатка за геополитички уцени, со што Додик ќе остане изолиран во своите радикални ставови.
Кинеските милијарди под лупа: Крај на „челичното пријателство“?
Покрај регионалните прашања, новата власт се соочува со уште еден крупен предизвик на кој инсистира Западот — крај на безграничното економско влијание на Пекинг. Иако Кина веднаш испрати пораки за подготвеност за соработка, светските економски аналитичари предвидуваат сериозно рушење на досегашниот модел на инвестирање.
Главното ветување на студентите беше борбата против корупцијата. Бидејќи најголемиот дел од кинеските инфраструктурни проекти, рудници и фабрики досега беа договарани зад затворени врати, новата власт веќе најавува строга ревизија на сите договори со Пекинг. Исто така, под притисок на ЕУ, Србија ќе мора да ги примени европските еколошки стандарди, што значи дека големите кинески загадувачи повеќе нема да можат да работат неказнето. Кинеските инвестиции нема целосно да запрат, но ќе мора да се прилагодат на строгите и транспарентни правила на Брисел.
Новата децентрализација: Војводина се бори за своите пари
Промената на власта во Белград отвора уште еден внатрешен фронт — прашањето за автономијата на Војводина. Политичките аналитичари се децидни дека сценарио за независност или сепаратизам е апсолутно исклучено поради демографската структура и мнозинското српско население во покраината. Меѓутоа, реално е да се очекува сериозно редефинирање на економската автономија.
Војводина, како економски најразвиен и најбогат земјоделски регион, со години бараше поголема финансиска независност. Очекувањата се дека новата, демократски ориентирана власт во Белград ќе покаже многу поголем слух за децентрализација. Наместо политички тензии, новата фаза ќе биде фокусирана на формулата „војводинските пари во Војводина“. Покраината веројатно ќе добие многу поголеми ингеренции во управувањето со сопствените даночни приходи, буџетот и капиталните инвестиции, што ќе овозможи Нови Сад директно да располага со парите заработени во регионот, наместо сè да се слева во централната каса во Белград.
Европа добива партнер, но не и послушник
Целосно одбивање на отстапки кон Западот е невозможно, бидејќи српските граѓани гласаа за подобар живот по европски стандарди, а српската економија е премногу зависна од европските пазари и инвестиции. Но, наместо национална капитулација како во македонското случај, тие на Европа ѝ испорачуваат модерна, декриминализирана држава со владеење на правото, санкции кон Русија, транспарентни договори со Кина, децентрализиран економски систем и стабилна политика кон Босна и соседите. Сепак, сите овие анализи и претпоставки се едно, а од луѓето кои ќе дојдат на власт, од кохезијата на новата политичка гарнитура и од милион други околности ќе зависи дали морковот ќе остане на стапот или ќе каснат малку од него.
