На прв поглед, веста звучи како научен парадокс. Додека речиси секојдневно слушаме за топење на поларниот мраз и пораст на нивото на морето, научниците забележале период во кој огромната ледена покривка на Антарктикот не само што престанала да губи маса, туку привремено и добила.
Една студија објавена во 2023 година во Environmental Research Letters покажала дека меѓу 2021 и 2022 година Антарктичката ледена покривка имала нето добивка од околу 129,7 милијарди тони мраз годишно, со проценета неизвесност од ±69,6 милијарди тони. Истражувачите ја поврзале оваа необична промена пред сè со многу поголемите врнежи, односно снегот што се наталожил на континентот.
Тоа е огромна количина. Но дали ова значи дека Антарктикот почнува да се заладува? Дали Земјата можеби влегува во ново ледено доба?
Одговорот е многу посложен.
100 милијарди тони мраз за една година
Антарктикот е најстудениот континент на Земјата, но неговата ледена покривка не е неподвижна. Мразот постојано се создава, се движи кон брегот и на крајот се губи преку топење, кршење и одвојување ледени санти.
Затоа научниците не гледаат само дали на некоја површина има повеќе снег. Тие ја пресметуваат вкупната промена на масата – колку мраз е додаден и колку е изгубен.
Во периодот 2021–2022 година, количината на нов снег била толку голема што привремено го надминала губењето мраз во други делови од континентот. Според истражувањето, најголем дел од добивката бил забележан во Источен Антарктик и на Антарктичкиот Полуостров.
Причината не била некоја мистериозна промена во самиот мраз. Во голема мера станувало збор за невообичаено влажни атмосферски услови.
Како може потопла клима да донесе повеќе снег?
Ова е еден од најинтересните делови од приказната.
Потоплиот воздух може да содржи повеќе водена пареа. Кога влажниот воздух ќе стигне до студениот антарктички континент, влагата може да се кондензира и да падне како снег.
Тоа значи дека затоплувањето не мора на секое место и во секој момент да произведе помалку снег.
Во одредени услови може да се случи спротивното: потоплата атмосфера носи повеќе влага кон Антарктикот, а таа дополнителна влага се претвора во снег кога ќе стигне до доволно студениот континент.
Токму зголемените врнежи биле главното објаснување за необичната акумулација во 2021–2022 година.
Но тогаш – дали Антарктикот навистина се опоравува?
Тука доаѓа најважната разлика меѓу краткорочната промена и долгорочниот тренд.
Податоците од сателитите GRACE и GRACE-FO покажуваат дека од 2002 до 2025 година Антарктикот во просек губел околу 135 милијарди тони мраз годишно. Според NASA, зголемувањето на снежната маса во делови од Источен Антарктик не е доволно за да ги надомести големите загуби во Западен Антарктик.
Особено значајни се областите околу големите глечери во Западен Антарктик, каде што потоплите океански води придонесуваат за губење на мраз.
Значи, една година со огромна снежна акумулација не е доказ дека долгорочниот тренд се свртел во спротивна насока.
Интересно е што и поновите податоци покажуваат колку промените од година до година можат да бидат големи. Националниот центар за податоци за снег и мраз (NSIDC) проценил дека од март 2024 до февруари 2025 година површинскиот биланс на Антарктичката ледена покривка бил речиси 200 милијарди тони над просекот, главно поради невообичаено големите снежни врнежи.
Дали ова значи дека Земјата влегува во ново ледено доба?
Не.
Барем не според она што го покажуваат современите климатски модели.
Земјата навистина минува низ природни циклуси на ледени и меѓуледени периоди. Тие се поврзани со долгорочни промени во орбитата на Земјата, наклонот на нејзината оска и распределбата на сончевото зрачење.
Но една или неколку години со повеќе снег на Антарктикот не претставуваат почеток на ново ледено доба.
Напротив, истражувањата покажуваат дека зголеменото количество јаглерод диоксид во атмосферата го одложува природниот почеток на следната глацијација.
Една понова студија објавена во Communications Earth & Environment во 2025 година моделирала климатски услови во период од следните 200.000 години. Авторите заклучиле дека антропогениот CO₂ го одложува почетокот на следното големо заладување. Во нивниот модел, под природни услови следната глацијација би можела да започне за околу 50.000 години, а поголемите дополнителни емисии би можеле дополнително да ја одложат.
Тоа е важен парадокс: Земјата природно има механизми што со огромни временски периоди водат кон нови ледени доба, но човечкото додавање CO₂ во атмосферата во моментов дејствува во спротивна насока.
Значи ли тоа дека природата сама се регулира?
До одреден степен, Земјиниот климатски систем навистина има сложени механизми и повратни врски. Но тоа не значи дека секоја промена автоматски го враќа системот во претходната состојба.
Антарктикот е одличен пример.
Една година може да има огромни снежни врнежи и зголемување на вкупната ледена маса. Следната година атмосферските услови можат да бидат различни. Во исто време, океанските струи, температурата на морето, движењето на глечерите и атмосферската циркулација продолжуваат да влијаат врз билансот на мразот.
Научниците затоа не извлекуваат заклучок само од една година или еден рекорд.
Гледаат децении сателитски мерења.
А тие мерења покажуваат нешто многу интересно: краткорочните промени можат да бидат големи и понекогаш дури и да одат во спротивна насока од долгорочниот тренд. Истовремено, современите истражувања укажуваат дека промените во Антарктикот можат да бидат сложени и нагли, особено во однос на морскиот мраз, океанската циркулација и стабилноста на ледените покривки.
Антарктичкиот парадокс
Затоа приказната за „100 милијарди тони нов мраз“ не е доказ дека климатските промени исчезнале.
Но не е ниту нешто што треба да се игнорира.
Напротив, таа ни покажува колку е сложен климатскиот систем.
Антарктикот може истовремено да бележи огромни снежни врнежи и во други области да губи мраз.
Може да има години со нето добивка и години со нето загуба.
А токму затоа научниците користат сателити и долгорочни мерења – за да разликуваат една необична година од вистинска промена на климатскиот тренд.
И можеби токму тука е најинтересниот дел од приказната.
Наместо едноставно прашање „се топи ли или се замрзнува Антарктикот?“, науката поставува многу посложено прашање:
Што се случува кога атмосферата, океаните, снегот и огромната ледена покривка ќе почнат да реагираат едни на други на начини што не можеме да ги разбереме само гледајќи ја температурата?
